عید سعید قربان یا عید اضحی، یکی از سه عید بزرگ مسلمانان جهان به حساب میآید(در کنار عید فطر و عید مبعث)؛ بنا به رسم و سنت دیرین اسلامی، در این جشن بزرگ دینی در مکه مکرمه حاجیان به ذبح و قربانی گوسفند و شتر میپردازند و دیگر مسلمانان مستطع دنیا نیز در شهر و دیار خود همگام با زائران بیتالله الحرام این عمل مقدس را به جای میآورند که تداعیکننده تعبیر رؤیای حضرت ابراهیم خلیلالله است، آنجا که به امر پروردگار یکتا، گوسفندی به جای حضرت اسماعیل (ع) به مذبح آمد و چاقوی برّان ابراهیم(ع) در آستانه گلوگاه فرزند، به اذن باریتعالی از بُردین باز ایستاد.
اما این آئین زیبا و ریشهدار در میان اقوام ترکمن از ویژگی خاصی برخوردار است و نگاه ترکمنها به این عید بزرگ اسلامی، بسیار عمیق است. دو سه روزی مانده تا فرارسیدن عید قربان، ترکمنهای گلستان در آققلا، بندرترکمن، مراوهتپه، گنبدکاووس، کلاله، گمیشان و دیگر نقاط صحرای گرگان، خانه و کاشانه خود را به سبک عید باستانی نوروز رفت و روب و نظافت میکنند، تزئین میدهند و آذین می بندند. آنها در صبح روز عید، بهترین جامهها و لباسهای خود را بر تن میکنند و به ادای فریضه نماز عید میپردازند، پس از آن قربانی خود را با قرائت دعا و ذکر مخصوص ذبح میکنند، از جمله ذکرهای مخصوص در ادای این عمل، ذکر «لبیک الله لک لبیک» است. غالب قربانی ترکمنهای گلستان، گوسفند است یا این حال بعضاً بصورت دستهجمعی با مشارکت هفت نفره، ذبح گاو نیز در میان ترکمنان رایج است.
ترکمنها در این روز با تهیه شیرینیها و خوراکیهای سنتی ویژه جشن، چشم به راه میهمان مینشینند. از جمله شیرینیهای مرسوم و سنتی ترکمنها نان قندی است. البته به اعتقاد هوشنگ پورکریم، از پژوهشگران مشهور سالهای پیش از انقلاب در ایران، رسم شیرینیپزی و تهیه آن در این جشن، برگرفته از مراسم نوروز است چراکه در ازمنه قدیمتر تنها طبخ خوراکیهای حاصل از گوشت قربانی در میان ترکمنها رایج بوده و با ارسال آن برای همسایگان و آَشنایان برای آنها سالی خوب و پربرکت آرزو میکردند. صله رحم از دیگر ارکان ویژه این جشن اسلامی به حساب میآید. پسران و دختران جوان نیز در این روزها بیشتر از معمول به انجام بازیهای سنتی میپردازند از جمله اینکه تعدادی از دختران و پسران در جایی گرد هم آمده و با چند تیرچوب بزرگ و ریسمانی به درازای پنج شش متر که در اصطلاح محلی آن را «سَلَنجق» میگویند، تاب میخورند. از دیگر رسوم مرسوم در میان ترکمنها، سور دادن به اقوام و آشنایان، برگزاری مسابقات اسبدوانی، برپایی مراسم عروسی و ... است.
جشن عید قربان در میان ترکمنها به مدت سه روز به طول میانجامد، روز دوم را قوقُن میگویند که به معنی عطر خوش است. در این روز شیرینیهای محلی خاصی طبخ میشود و در میان همسایگان توزیع میگردد، نام این روز برگرفته از همین شیرینیهاست. آنها در شب این روز، غسل مذهبی خاصی انجام میدهند که «قربانشور» نام دارد و کنایه از غسل حضرت اسماعیل(ع) توسط مادرش، هاجر، است. ترکمنها در روز سوم نیز قربانی میکنند و در این روز توجه ویژهای به انتخاب قربانی خود دارند و پوست آن را نیز به مساجد و مدارس اهداء میکنند. از غذاهای معمول در این عید که در میان ترکمنها پخت میشود، چکدرمه است که معروفترین غذای ترکمنی است.
منابع: ترکمنهای ایران، محمدرضا بیگدلی، انتشارات پاسارگاد، چاپ دوم، 1383خ، صص 457 و 458؛ مصاحبه تلفنی با آقای حسن کسهعرقه از معلمان بازنشسته مقیم سیمینشهر، مورخ شامگاه 4/7/1393خ؛ وبلاگ ترکمنی قرهگل به مدیریت عیدمحمد گرگانلی دوجی، مطلب مورخ پانزده آذر 1389خ.
