آنچه در ذیل میخوانید
نقد پژوهشگر جوان و ساعی تاریخ و فرهنگ گرگان، محمد انصار، نویسنده کتاب
«کتابشناسی استان گلستان» است بر کتاب تازه منتشره «اثر آفرینان» اثر محمدباقر
مقدم که توسط مؤسسه میرداماد گرگان در قطع رحلی به صورتی قطور به طبع رسید. پاسخ
آقای مقدم نیز به این نقد داده شده و در مشریه ستاره گلستان مورخ 23/9/1392 منتشر
گردیده، لیکن به جهت عدم دسترسی به متن تایپ شده آن تنها به ارائه تصویری از این
نقد و پاسخ و ارجاع خوانندگان محترم به نسخه آن نشریه اکتفا می گردد.
نقدی
به اثر آفرینان استرآباد و جرجان
این روزها
بازار چاپ آثار مرتبط با استان گلستان گرم است. در نیمهی نخست سال 1392 چند اثر
دربارهی این سرزمین به چاپ رسید که آنها را میتوان در کارنامهی فعالیتهای
فرهنگی امسال استان قرار داد. برخی از این آثار چاپ شده چنین است: هیرکانیا در
سپیده دم تاریخ، قصههای عامیانه گرگانی، سکههای گرگان و طبرستان، مسجد جامع
استرآباد، هیرکانیا و رد پای 25 شهر گمشده تاریخی، کتابستان حماسه و ...
یکی از
آثار ارزشمند در اینباره که نوید چاپ آن از مدتها قبل شنیده شده بود کتاب اثر آفرینان
استرآباد و جرجان است. شاید کمتر کسی باور میکرد که این اثر، به این زودیها به چاپ
برسد.
نکاتی دربارهی
این اثر ارزشمند به نظر میرسد که امیدواریم یادآوری آنها در تکمیل و تصحیح این
کتاب مؤثر باشد. البته بررسی همه جانبه مجال دیگری میطلبد. قبل از هر چیز، از اینکه
نویسنده گرانقدر در راستای روشنگری گوشههایی از فرهنگ این منطقه تلاش میکنند سپاسگزاری
مینمایم.
مشخصات
کتاب و نویسنده
در این
کتاب زندگینامه دانشمندان سرزمین استرآباد و جرجان همراه با شناسایی نسخههای خطی
و چاپی نوشتههای آنها آمده است. کتاب در قطع رحلی و در 1020 صفحه با چاپ رنگی و
جلد گاینگوری از سوی نهاد کتابخانههای عمومی کشور و با همکاری موسسهی فرهنگی
میرداماد گرگان به چاپ رسید.
نویسندهی
کتاب حجت الاسلام محمد باقر مقدم متولد 1341 از اساتید حوزهی علمیه قم است. وی
علاقمند به تحقیق یا پژوهشهای منطقهای بویژه دربارهی دانشمندان و اهل قلم استان
گلستان است. پیشتر، از ایشان، مقالهای در این باره با نام« جایگاه علمی دانشمندان
گرگان و استرآباد» در کتاب گلستانه به چاپ رسید.
نام
کتاب
1- بهتر
بود نویسندهی محترم نام دیگری را بر میگزیدند زیرا که اولا اثر دارای معنای عام
است و به هر نشانهی به جا مانده اعم از مکتوب و غیر مکتوب اثر گفته میشود و آفرین
واژهای فارسی است و با «ان» جمع بسته نمیشود.
ثانیا عنوان کتاب تکراری است اثرآفرینان مجموعهای است که به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی فراهم شده است. با همین نام،
کتابی به همت مجید رضا جهان مهین درباره اهل قلم شهرستان جهرم نوشته شده است.
2- نویسنده
از نام استرآباد و گرگان و در درون گیومه از نام استان گلستان استفاده کرده است در
حالی که ذکر یکی از آنها کافی بود.
3- جرجان
معرب واژه گرگان است درست آن است که از واژه گرگان استفاده شود. نام گرگان باید بر
استرآباد مقدم باشد زیرا که استرآباد در دورهای جزئی از ایالت تاریخی جرجان بوده
است.
منابع
پژوهش
در این
کتاب، نویسنده محترم از پیشنیهی پژوهش دربارهی دانشمندان و اهل قلم گرگان و
استرآباد سخنی نگفته است. تا آنجا که نگارنده آگاهی دارد مجموعه آثاری که به صورت
یکپارچه به معرفی دانشمندان و اهل قلم گرگان و استرآباد میپردازند بسیار اندک است.
ولی دربارهی یکایک دانشمندان و اهل قلم به صورت جدا پژوهشهای زیادی در قالبهای
گوناگون بویژه در قالب مقاله صورت گرفته است. برای آگاهی بیشتر در این باره،
نویسنده محترم را به دو کتاب کتابنامه استان گلستان و کتابشناسی استان گلستان
ارجاع میدهیم. برخی از این آثار که در دههی اخیر به چاپ رسیدهاند عبارتند از:
1- تاریخ و
فرهنگ و ادب گرگان و استرآباد : این اثر نوشته اسدالله معطوفی است. در این اثر به
شناسایی 400 تن از دانشمندان این سرزمین
پرداخته میشود.
2-
فرهنگنامه دانشمندان استرآباد و جرجان: این اثر، نوشتهی حجت الاسلام میرتقی حسینی
خواه گرگانی است. آن مجموعهای بزرگ در شناسایی دانشمندان و بزرگان استان است که
در چهار جلد به چاپ رسید. قرار بود که این مجموعه استمرار پیدا کند ولی این امکان
میسر نشد.
راهنمای
اصلی نویسنده کتاب اثر آفرینان استرآباد و جرجان این دو کتاب نامبرده بوده است.
نویسنده این دو کتاب، با مراجعه مستقیم به مجموعهای از کتابها به معرفی
دانشمندان و اهل قلم پرداختهاند و نویسنده اثر آفرینان، اسامی را از آنها
استخراج کرده است. طبقهبندی دانشمندان و اهل قلم میتواند بنابر سال وفات یا نام
مؤلفین باشد. هرکدام از آنها دارای مزایایی است اما روش دوم که نویسنده کتاب
اثرآفرینان آن را برگزیده، در صورتی مناسب است که خوانندگان از پیشینه و اوضاع علم
و ادب در دورههای مختلف آگاهی داشته باشند. بهتر بود که در دیباچه کتاب، به اجمال
درباره جایگاه و نقش دانشمندان گرگان و استرآباد سخن گفته می شد. زیرا که ممکن است
این پرسشها به ذهن برسد که آثار چه کسانی و در چه دورههایی نقش بیشتری در رشد و
توسعهی علوم عقلی و نقلی داشته است؟ و نیز ارتباط این آثار با شرایط زمان نویسنده
چیست؟
از اینجا
دو چیز به دست میآید:
1- شناسایی
دانشمندان و اهل قلم به جزء در چند مورد بر اساس دو کتاب نامبرده بوده است. اما بهرهگیری
از کتابهای معتبر و متنوع، معرفی نسخههای خطی و چاپی و مراکز نگهداری آنها به
این اثر برتری بخشیده است. یعنی نویسنده به چیزهای تازهای دست یافتهاست که
پیشینیان به آن دست نیافته و یا به آن نپرداختهاند. ضمنا کتاب دارای نمایهای است
که 182 صفحه از کل کتاب را دربر میگیرد و کمک بزرگی به خواننده مینماید.
2- دربارهی
برخی از دانشمندان به همان اطلاعات دو کتاب نامبرده بسنده شده است به سخنی دیگر آن
دربرگیرندهی همان نوشتههایی است که دیگر پژوهشگران آن را در آثار خود آوردهاند
البته این کار در همه جا ناپسند نیست زیرا که نام برخی از شخصیتها فقط در برخی از
آثار وجود دارد.
3- کتاب
اثر آفرینان استرآباد و جرجان دربرگیرندهی دو اثر نامبرده است ولی باز هم کامل نیست.
یعنی همه آن چه را که در آنجا بوده آورده شده و چیزهای زیادی هم به آن افزوده شده
است و از سوی دیگر همه چیز در آن نیست. به سخنی دیگر این اثر میتواند تا اندازهای
خوانندگان را از مراجعه به آن دو اثر بینیاز کند.
4- گاهی
نویسنده محترم تحت تأثیر این دو کتاب قرار میگیرد و اشتباهات آنها را تکرار میکند.
مثلا شخصیتهای گرکانی را با این گمان که آنها گرگانی هستند در این کتاب معرفی
کرده است و یا اینکه محمد شفیع استرآبادی متوفای قرن سیزدهم را با محمد
شفیع استرآبادی متوفای اوایل قرن دوازدهم اشتباه گرفته است. در حالی که آنها دو
نفر با دو نام یکسان و آثار متفاوت می باشند!
از نکات
مهم دیگر دربارهی منابع پژوهش، شیوهی ارجاع منابع است. امروزه منابع، معمولا در
درون متن یا در پاورقی همراه با نشانهگذاری در متن ارجاع داده میشوند. نویسنده
در اینجا از هیچ یک از روشهای نامبرده استفاده نکرده است. نویسنده فقط در پایان
هر قسمت، منابعی را با ذکر شماره صفحه آورده است که در اینجا باز دو مسأله هست:
1- برخی از
این منابع به تکرار گفتههای پیشینیان پرداختهاند.
2- نویسنده در ثبت شماره صفحات برخی از منابع اشتباه
دقت نکرده است.
افزون بر
اینها، کتاب فاقد فهرست منابع و مآخذ در پایان کتاب است. یعنی اگر مخاطبان بخواهند
بدانند که ناشر و نوبت چاپ فلان کتاب چیست نمیتوانند به این هدف خود برسند.
باید
یادآور شویم که برای پژوهش دربارهی دانشمندان و اهل قلم گرگان و استرآباد مطالب
زیادی در کتب تاریخی، ادبی، رجالی و... آمده است. مسلما ورود به حیطهی پژوهش دربارهی
دانشمندان و اهل قلم، به خودی خود راه ایجاد نقصان در جامعیت اثر را برای نویسنده
فراهم میکند لذا در این اثر جای بسیاری از منابع دیگر خالی است. البته با توجه به
تنوع کتابها، نشریات و مطبوعات کشور در یک دهه اخیر، کاری بس مشکل است که بتوان از
چاپ همه کتابها آگاهی یافت در ذیل به برخی کتب چاپی دانشمندان استرآباد و گرگان
که نامشان در این کتاب آورده نشده به اختصار اشاره میشود:
1- دیوان
غزلیات سحابی استرآبادی در سال 1388 به کوشش اکبر بهداروند تصحیح شد و بوسیله
انتشارات زوار به چاپ رسید.
2- رساله
صناعیه حکیم میرفندرسکی در سال 1387 به کوشش حسن جمشیدی تصحیح شد و بوسیله
انتشارات بوستان کتاب در قم به چاپ رسید.
3- دیوان
نظام الدین استرآبادی در سال 1391 به کوشش شایسته ابراهیمی تصحیح شد و بوسیله مرکز
اسناد مجلس شورای اسلامی به چاپ رسید.
4-کتاب
نورالعیون حکیم زرین دست جرجانی در سال 1391 به کوشش یوسف بیگ باباپور تصحیح شد و
بوسیله نشر میراث مکتوب به چاپ رسید.
5- کتاب
نحو میرسید شریف جرجانی در سال 1387 بوسیله انتشارات احمد جام به چاپ رسید.
این اشتباهات
به اثر علمی ایشان لطمهی بزرگی وارده نموده است.
نکات
دیگر
1- كتاب
داراي يك پیشگفتار و یک مقدمه دو صفحهاي است. كتابهاي اين چينيني که جزء کتابهای
مرجع بوده نيازمند به مقدمه جامعتري هستند.
2- افراد شناسایی
شده در این جا 350 نفر است حال آن که آقا بزرگ طهرانی در کتاب «الذریعه الی تصانیف
الشیعه» قریب به 400 نفر را معرفی می نماید. از اثر آفرینان قرن 14 هجری، تنها نام
پنج نفر آمده است در حالی که تعداد آنها بیش از اینهاست.
3- بهتر
بود که نویسنده محترم از شیوهنامه و محتوای مجموعه 20 جلدی فهرستگان نسخههای خطی
ایران بهره میگرفت. برای معرفی نسخههای خطی لازم است همهی موارد ذیل بیاید نه
اینکه تنها به بعضی از موارد اشاره شود. این موارد عبارتند از: آغاز، انجام، خط،
سطر، اندازه، تاریخ، کاغذ، جلد، کاتب و ... ضمنا بهتر است برای ذکر این موارد و
نیز محل نگهداری نسخهها، از رموز و اختصارات بهره گرفته شود. مثلا این گونه نوشته
شود: (مشهد/ الهیات) منظور در این جا کتابخانهی دانشکده الهیات و معارف اسلامی
دانشگاه فردوسی مشهد است.
4- برای
بهره گیری بیشتر خوانندگان بهتر است که تصویر برخی از نسخههای خطی و طرح روی جلد
کتابهای دانشمندان و اهل قلم آورده شود.
5- قطع و
فونت کتاب مناسب نیست ناشر میتوانست با استفاده از فونت ریز و نزدیک کردن فاصلهی
سطرها حجم کتاب را کاهش دهد تا آن بتواند قابل خرید و حمل برای همگان باشد.
هدف ما از
این نوشتار راهنمایی نویسنده، خوانندگان و ناشر است. وظیفه ماست که در حفظ نام و
یاد اهل قلم منطقهیمان کوشا باشیم و با دقت و معرفت عمیق، در راه شناسایی آنها
گام برداریم. امید است که نویسنده محترم در نگارش کتابهای بعدی دقت بیشتری داشته
باشند. ان شاء الله.
محمد
انصار
نویسنده
و پژوهشگر
برچسبها:
محمدباقر مقدم,
محمد انصار,
اثر آفرینان,
ستاره گلستان
