مطلب ذیل از سوی نگارنده وبلاگ به پژوهشگر ارجمند، جناب آقای محمد انصار، جهت قرائت در جلسه نقد کتاب اثر آفرینان استرآباد و جرجان در محل نمایشگاه کتاب گرگان تقدیم شد:
با اهداء سلام!
متأسفانه همچون همیشه به سبب بُعد مسافت، قادر به حضور در جمع شما پژوهشگران بزرگوار نیستم، بدین سبب از همه حضار گرانقدر پوزش میطلبم، علی ای حال به جهت مشغله شدید کاری در زمینه نگارش کتاب «تکملهای بر فرهنگنامه مفاخر استرآباد و جرجان» اثر حجةالاسلام میرتقی حسینیخواه، نتوانستم نسبت به مطالعه کامل و دقیق کتاب اثرآفرینان برآیم لیکن از آنجایی که برخی مطالب این اثر گرانسنگ و وزین را تا حدودی مورد استفاده قرار دادم با عنایت به لطف همیشگی دوست محقق و پویشگر، جناب آقای محمد انصار، نکاتی چند در خصوص مشکلات این کتاب ارزشمند قابل عرض است: پیش از آن باید به این مهم اذعان داشت که این اثر، هم از لحاظ ابتکار و هم از لحاظ محتوا و جامعیت تا حد بسیار زیادی شایسته تقدیر است و در کنار بسیاری از کتابهای منتشره در زمینه تاریخ و فرهنگ این سرزمین کهن، از جایگاه متمایزتر و برجستهتری برخوردار میباشد؛ با این حال همانطور که پبشتر گفته شد، نگارنده این سیاهه به دلیل تحقیق و تفحص چند ساله در زمینه معرفی مشاهیر استان و نیز نگارش کتاب «تکملهای بر فرهنگنامه مفاخر استرآباد و جرجان»، با اشراف نسبی در این مقوله، برخی نقاط ضعف کتاب اثرآفرینان در مبحث «محتوا» را که مشتمل بر چند بخش میباشد، به شرح ذیل ارائه مینماید و سایر ایرادات و اشکالات در دیگر زمینهها و مباحث از وقت نگارنده خارج بود و لذا از بزرگواران پوزش میطلبم.
1- کمبود و نقص در تعدد اثرآفرینان معرفی شده:
2- اشتباه در تشخیص صحیح انتساب اثرآفرینان به منطقه استرآباد و جرجان:
3- کمبود و نقص در آثار معرفی شده از اثرآفرینان:
4- اشتباه در تشخیص صحیح انتساب آثار به اثرآفرینان:
***
1- کمبود و نقص در تعدد اثرآفرینان معرفی شده: مهمترین و اساسیترین ایراد وارده به این کتاب مربوط به همین بخش است. با نگاهی اجمالی به اسامی خالقان آثاری که در کتاب عنوان شده اند میتوان به این نقیصه مهم پی برد. در واقع ایرادات این بخش را از سه منظر میتوان بررسی کرد:
1- غفت نویسنده از صاحبقلمان ترکمن.
2- غفلت نویسنده از خیل صاحبان آثار قاجاری تبار.
3- غفلت نویسنده از برخی نوادگان علامه شریف (در شیراز) و میرداماد (در اصفهان).
4- غفلت نویسنده از معاصران.
اسامی برخی نویسندگان و صاحبان آثاری که در این کتاب نیامده مختصراً به شرح ذیل میباشد:
- مختومقلی فراغی؛ شاعر شهیر و صاحب دیوان ترکمن.
- دولتمحمد آزادی؛ پدر مختومقلی؛ شاعری نامدار و صاحب دیوان.
- مرحوم حسینعلی هروی (1297-1372خ)؛ ادیب، مترجم و پژوهشگر مشهور؛ وی بیشتر عمر گرانمایه خود را در سده چهاردهم هجری گذرانید و برخی آثار او نیز در آن ایام به رشته تحریر در آمد از جمله فرهنگ البسه مسلمانان.
- مرحوم نعمتالله قاضی مشهور به شکیب (1302-1375خ)؛ این نویسنده و محقق بزرگ معاصر نیز مشمول مورد مرحوم هروی است.
- کیکاووس بن قابوس بن وشمگیر زیاری؛ ادیب و شاعر مشهور سده پنجم که کتاب معروف قابوسنامه او شهره آفاق است.
- مسکین قلیچ ترکمان(1268-1303ه.ق)؛ شاعر صاحب نام و صاحب دیوان.
- میرزا محمد کلانتر فارس خواهرزاده صاحب اختیار فارس از نوادگان علامه میر سید شریف جرجانی که کتاب مشهور «روزنامه میرزا محمد کلانتر» از اوست.
- مرحوم آیت الله حاج سید سجاد علوی(1322-1407ه.ق).
- میر سید رضا خان عقیلی کوثری استرآبادی(م 1330خ)؛ شاعر صاحب دیوان معاصر.
- قرباندُردی ذلیلی (1220-1285ه.ق)؛ خواهرزاده مختومقلی فراغی؛ شاعری است صاحب دیوان.
- فتحعلیشاه قاجار (1176-1250ه.ق)؛ متخلص به فرزند حسینقلی خان جهانسوز استرآبادی و نواده محمدحسن خان قاجار؛ شاعر صاحب دیوان که در سال 1370خ مجموعه اشعار او نیز به طبع و نشر رسیده است.
- احمدعلی میرزای قاجار فرزند فتحعلیشاه (م 1270ه.ق)؛ شاعر صاحب دیوان.
- محمدرضا میرزا قاجار متخلص به افسر فرزند فتحعلیشاه (ت 1211ه.ق)؛ شاعر صاحب دیوان.
- دولتمحمد بالقزل (م 1912م).
- جلال الدین میرزای قاجار متولد 1242ه.ق فرزند فتحعلیشاه قاجار.
- شاهزاده جهانشاه میرزا فرزند فتحعلیشاه قاجار.
- حشمت قاجار (م 1273ق) نواب شاهزاده همایون میرزا فرزند فتحعلیشاه قاجار.
خیل صاحبان آثار و قلم در این زمینه بسیار است که عنوان نام آنها از حوصله مخاطبان ارجمند خارج است.
***
2- اشتباه در تشخیص صحیح انتساب اثرآفرینان به منطقه استرآباد و جرجان: تا آنجا که مداقه گردید از میان اشخاص معرفی شده شخص نامتعلق به منطقه یافت نشد لیکن ذکر این نکته مهم مینماید که بهتر میبود محقق محترم افراد غیر منتسب به این دیار را در فصلی مجزا معرفی مینمودند تا در فهرست اثرآفرینان استان دیده نشوند. از جمله ربیع گرکانی یا شمسالعلماء گرکانی و ... .
***
3- کمبود و نقص در آثار معرفی شده از اثرآفرینان: متأسفانه به دلیل تنگی مجال فرصت نشد تا تمامی آثار مورد مداقه قرار گیرد لیکن در خصوص برخی مشاهیر صاحبنام تر ذکر چند نکته الزامی مینماید و از آنجایی که مشت نمونه خروار است به احتمال بسیار اشکالات و نواقص دیگری نیز در خصوص دیگر اثرآفرینان رخ داده است:
- ابوعامر فضل ابن اسماعیل تمیمی جرجانی: این نویسنده دارای دو اثر دیگر نیز می باشد یکی کتاب «الشعر» که ابن اسفندیار کاتب به او نسبت داده و شامل اشعار و قصاید اوست در وصف قابوس بن وشمگیر و دیگری «مقدمه ای بر کتاب جونة الند» اثر ادیب یعقوب بن احمدی نیشابوری. جهت اطلاع بیشتر به مقاله اینجانب در دانشنامه گلستان مراجعه شود.
- ابوالقاسم حمزة بن سهمی جرجانی: این نویسنده دارای دو کتاب دیگر نیز میباشد: «تاریخ استرآباد» در تکمیل کتاب ابوسعد عبدالرحمن بن عبدالله ادریسی استرآبادی و «آداب الدین» که محمد بن جعفر بن اردیس حسنی کتانی در الرسالة المستطرفة به آن اشاره کرده است. جهت اطلاع بیشتر به مقاله اینجانب در دانشنامه گلستان مراجعه شود.
- ملا محمدامین بن محمدشریف اخباری استرآبادی: کتابهای آئینه شاهی، الخمر و احکامها، الحاشیه علی تمهید القواعد، جواب مسائل الشیخ حسین الظهیری العاملی، رسالة فی الرد علی صاحب الاسفار و ... . جهت اطلاع بیشتر به مقاله اینجانب در دانشنامه گلستان مراجعه شود.
- عبدالله بن عدی جرجانی: « علل الحدیث» در هشت بخش و الکامل فی الجرح و التعدیل». جهت اطلاع بیشتر به مقاله اینجانب در دانشنامه گلستان مراجعه شود.
- احمد بن سیف الدین استرآبادی: از طهارت تا نجاست.
و ... .
***
اشتباه در تشخیص صحیح انتساب آثار به اثرآفرینان: موردی یافت نشد.
***
برچسبها: اثر آفرینان استرآباد و جرجان, محمدباقر مقدم, محمد انصار, نقد کتاب
