کتاب دایرة المعارف پزشکی پارسی اثر حکیم سید زین الدین اسماعیل حسینی جرجانی در یازده جلد با عنوان «ذخیره خوارزمشاهی» که حدود 930 سال پیش به در خوارزم به رشته تحریر درآمد از آن پس تا سالیان بسیار و قرون متمادی در ایران، خاورمیانه، آسیای شرقی و میانه به زبان های عبری، عربی، اردو و ترکی ترجمه گردید و منبع و مأخذ بسیاری از پزشکان و طبیبان بود در تاریخ 28 خرداد سال جاری در فهرست حافظه جهانی یونسکو به ثبت رسید تا هدیه ای ارزنده برای هزارمین سالروز تولد این حکیم کم نظیر گرگان زمین باشد.
متأسفانه این خبر در هیچیک از رسانه های گروهی استان گلستان درج نگردید هرچند که در سطح ملی نیز چنانکه باید و شاید در رسانه های نوشتاری و دیداری و مجازی نیز منتشر نشد. البته متأسفانه دست اندرکاران بزرگواری که اقدام به این حرکت شایسته نمودند نیز به مانند بسیاری دیگر از اهالی قلم به دست از اینکه سال جاری مهشیدی (1434) مصادف با هزارمین سال تولد این دانشمند و طبیب بزرگ بوده اطلاعی نداشته اند. علی ای حال در این مقوله به معرفی مختصر این کتاب گرانسنگ می پردازیم:
کتاب «ذخیره خوارزمشاهی» مشهور به « ذخیره» یا « الذخیرة فی الطب» که از آن با عنوان «الذخیرة الخوارزم شاهیة» نیز یاد شده در زمینه دانش پزشکی، همراه با تصویر و به زبان فارسی توسط حکیم سید زین الدین اسماعیل بن حسن حسینی جرجانی (گرگانی) ، (434 - 531 ه.ق) مشتمل بر ده کتاب (جلد) در سال 504 ه.ق در شهر خوارزم به نگارش درآمد. ادوارد براون، اصل کتاب ذخیره را دارای 9 جلد و یک خاتمه می داند، برخی نیز آن را شامل 9 کتاب و دو ضمیمه می دانند. ترجمه عربی آن نیز دوازده جلد است. ذخیره ده سال از پس از نگارش، به سرعت در زمره کتاب های مرجع پزشکی، همپایه قانون ابن سینا، قرار گرفت و انتشار آن در میان پزشکان، چنان رونقی پیدا نمود که در مدت اندکی، جایگاهی بسیار مناسب برای خود در علم طب ایران باز کرد. این اثر همواره از ارکان کتاب های طبی شمرده می شده چنانکه آن را از کتب مهم بسائط همچون ستة عشر جالینوس، حاوی محمد زکریا، قانون ابن سینا و المائة ابوسهل مسیحی جرجانی قرار داده اند و هرکه می خواست در آن زمان در دانش پزشکی به مهارت دست یابد، می بایست یکی از این کتاب ها را به دقت خوانده باشد. به اعتقاد برخی پژوهشگران ذخیره را می توان یک دایرة المعارف جامع پزشکی محسوب داشت و خود جرجانی هم در مقدمه کتاب اولش می نوسد: « اگرچه اندر علم طب کتابهای بزرگ بسیار تألیف کرده اند لکن هیچ کتابی نیست که طبیب از آن کتاب به کتابهای دیگر مستغنی گردد و تا اندر هر غرضی و مقصودی به کتابهای دیگر باز نگردد و از هرجایی تجوید مراد او حاصل نگردد و این کتاب چنان جمع کرده آمده است که طبیب را اندر هیچ باب به هیچ کتاب دیگر حاجت نباشد.»
علی بایزیدی
برچسبها: یونسکو, ذخیره خوارزمشاهی, حکیم جرجانی, استان گلستان
