شهر قدیم جرجان و محلات خارج آن :
شهر تاریخی گرگان ( یا جرجان) در محل زاویه اتصال دو رودخانه گرگان رود و سمبار (چلی چای)، واقع جوار حرم منسوب به امام زاده یحیی بن زید (ع) گنبدکاووس به عنوان نخستین اثر ملی منطقه استان گلستان در تاریخ 24 شهریور 1310 خورشیدی با شماره 41 به ثبت رسیده است. البته نکته جالب توجه اینکه این اثر تاریخی در 23 فروردین 1346 خورشیدی مجدداً به شماره 726 در فهرست آثار باستانی کشور ثبت گردید و بدین ترتیب پس از انقلاب شکوهمند اسلامی مسؤولان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی استان ثبت نخستین را با پاره ای تغییرات به نام بافت تاریخی شهر استرآباد (گرگان کنونی) تغییر دادند تا از این میراث گرانبهای دیگر استان نیز حفاظت و نگهداری لازم صورت پذیرد.
گرگان تاریخی (جرجان) که اینک از آن جز ویرانه ای در دل خاک باقی نمانده مرکز ایالت باستانی ای بوده است که به همان نام گرگان خوانده می شده و در زبان های باستانی ایران از جمله خط میخی هخامنشی با عنوان وهرکان و پهلوی اوستایی با عنوان وَرَکانا از آن یاد شده است. در برخی منابع تاریخی، زمان بازسازی این شهر را سال 98 ه.ق عنوان کرده اند و علت این مسئله فتح این شهر به دست سپاهیان یزید بن مهلب بوده است چرا که لشکرکشی وی چنان ویرانی و کشتاری به بار آورد که بنا بر اقوال موجود از جاری شدن سیل خون اهالی این شهر، چرخ آسیاب می چرخید. با این حال در وندیداد اوستا از گرگان به عنوان نهمین شهر مقدسی که اهورامزدا آن را خلق کرده است نام برده شده، در کتیبه بیستون داریوش هخامنشی و کتیبه کعبه زرتشت شاپور ساسانی نیز این شهر تاریخی سخن رفته است و این همه نشان از قدمت و تمدن و سابقه ساخت و وجود گرگان است. در اساطیر و افسانه ها نیز بنی گرگان را به گرگین میلاد نسبت داده اند و نام گرگان را برگرفته از نام گرگین می دانند.
بنابر توصیفات موجود، از میان شهر گرگان قدیم رودخانه ای عبور می کرده که آن را به دو نیم تقسیم می نموده است و یکی از این دو نیمه را بکرآباد می خوانده اند. جرجان در دوره اسلامی از شهرهای آباد و بزرگ ایران بوده که بنا بر منقولات موجود پس از ری شهری به وسعت و آبادانی این شهر وجود نداشته است. این شهر در قرون چهارم و پنجم هجری و در زمان پادشاهان آل زیار از چنان اعتبار و جایگاهی برخوردار بود که دانشمندان و ادیبانی چون ابوریحان بیرونی و بوعلی سینا و منوچهری دامغانی مدتی در این دیار به سر برده اند و دانشمندان و ادیبانی چون امام عبدالقاهر جرجانی، امام ابوعامر جرجانی، فخرالدین اسعد گرگانی، ابوسلیک گرگانی، ابوالمحاسن جرجانی، حکیم سید اسماعیل گرگانی، قاضی علی جرجانی و ... نیز به منصه ظهور رسیده اند.
جرجان در اواسط سده هشتم هجری رو به ویرانی نهاد و متأسفانه در منابع تاریخی اشاره دقیقی به دلیل این رخداد غریب نگردیده اما آنچه مورد اتفاق پژوهشگران قرار گرفته این است که این رویداد به تدریج و بر اثر عوامل مختلفی از جمله حمله مغولان و بیابانگردان آن سوی رود اترک، زلزله ها و سیلاب ها و حتی آتش سوزه های پی در پی حادث گردیده است. در سال 740 ه.ق حمداللع مستوفی در توصیف جرجان ویران شده می نویسد: « جرجان، حالیه خراب است و مجموع ولایت داخل کبودجامه [ منطقه مینودشت فعلی] قرار دارد.» پس از انحطاط و خرابی جرجان، شهر استرآباد که از موقعیت جغرافیایی بهتری نیز برخوردار بود به عنوان مرکز ایالت مورد توجه قرار گرفت و همین امر به فراموشی و نابودی جرجان کمک شایان نمود. در بیستم شهریور 1316 خورشیدی، فرهنگستان وقت زبان و ادبیات فارسی به سبب زنده نگاه داشتن نام گرگان، به اشتباه، این نام تاریخی را بر روی شهر استرآباد نهاد تا بدین منوال هم جرجان و هم استرآباد از پهنه نقشه جغرافیایی ایران محو گردیده و به دست فراموشی سپرده شوند.
پی نوشت: این مقاله در روزنامه همشهری گلستان دیروز مورخ 25/3/1392 منتشر گردیده است.
برچسبها: جرجان, آثار ملی, استان گلستان, گرگان
