فصلنامه فرهنگی،هنری،ادبی،تاریخی استارباد

 امیر شمس المعالی قابوس بن وشمگیر زیاری

    امیر شمس المعالی قابوس بن وشمگیر بن زیار، مشهورترین حکمران سلسله آل زیار در ناحیه گرگان و مازندران و داماد سلطان محمود غزنوی بود. قابوس، پادشاهی هنرمند و ادیب بود که از خط بسیار زیبایی نیز برخوردار بود بطوری که وقتی صاحب بن عباد یکی از بزرگترین چهره های علمی – سیاسی دوران و وزیر معروف آل سامان به خط او می نگریست آن را با زیبایی بالهای طاووس قیاس می نمود. (هذا خط قابوس اَو جناح طاووس؟) قابوس در نگارش نثر و نظم به زبان های فارسی و عربی مهارت بسیار داشت. شاهکار جهانی برج گنبد قابوس که چندی پیش به عنوان پانزدهمین اثر بین المللی ایران در سازمان بین المللی یونسکو به ثبت جهانی رسید به دستور این حاکم هنرمند در سال 397 ه.ق مصادف با 375 فرسی یزدگردی ساخته شد و در کتیبه معروف گرداگرد آن نیز نام وی به عنوان بانی این بنای شگفت انگیز آمده است.

    قابوس در سال 366ه.ق که مصادف با وفات رکن الدین دیلمی بود بر ناحیه جرجان و مازندران چیره شد اما در سال 370ه.ق عضدالدوله دیلمی با او نبرد کرد و قابوس شکست خورد و تا سال 388ه.ق در دیار خراسان به سر می برد پس از آن مجددا به گرگان یورش برد و بر مسند حکومت موروثی خویش جلوس کرد و تا زمان درگذشتش یعنی سال 403ه.ق حاکم بلامنازع منطقه بود. در زمان وی دانشمندان و هنرمندان زیادی در دربار وی حاضر شدند و آثار بسیاری را به نام او نگاشته اند. التمثیل و المحاضره اثر ابومنصور ثعالبی، الآثار الباقیه عن القرون الخالیه اثر ابوریحان بیرونی و ... .کتاب معروف قابوس نامه نیز که توسط نوه او کیکاووس بن اسکندر بن قابوس به رشته تحریر در آمده به جهت پاسداشت مقام شامخ علمی وی به نام او مزین گشته است. کتاب معروف کمال البلاغه که مجموعه رسائل علمی و ادبی شمس المعالی قابوس است توسط عبدالرحمن علی یزدادی مورخ طبری جمع آوری گردیده است.

    ابوعلی سینا طبیب و دانشمند بزرگ ایران زمین که از دست مأموران سلطان محمود غزنوی در گریز بود از گرگانج (خوارزم) به گرگان آمد تا در جوار حکومت دانشمند پرور قابوس بن وشمگیر که وصف او را تمامی ایران را در بر گرفته بود مأمن یابد اما در زمانی که بوعلی به جرجان وارد شد قابوس درگذشته بود لذا بوعلی تنها یک سال در این سامان زندگی کرد و از آنجا به ری رفت. البته در خصوص ملاقات قابوس و بوعلی حکایت افسانه مانندی هم وجود دارد که بوعلی به صورتی ناشناس به درمان بیماری شمس المعالی پرداخته است اما به عقیده تاریخ دانان این روایت نمی تواند درست باشد. پس از درگذشت قابوس، فرزندش فلک المعالی منوچهر به حکومت رسید.