فصلنامه فرهنگی،هنری،ادبی،تاریخی استارباد

در یادبود طبیب بزرگ گرگان زمین، مؤلف نخستین دانشنامه پارسی پزشکی!

به مناسبت یکهزارمین سالروز تولد حکیم سید اسماعیل جُرجانی (گُرگانی)

   سی ام فروردین ماه هرسال مصادف است با روز علوم آزمایشگاهی و سبب نامگذاری این روز از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی از سال 1382، تقدیر از مقام شامخ حکیم امیر امام سید زین الدین (شرف الدین) ابوابراهیم اسماعیل بن حسن (حسین) بن محمد بن محمود بن احمد گرگانی (جرجانی)، طبیب و پزشک حاذق و برجسته قرون پنج و شش هجری است.

   حکیم جرجانی چنانکه خود در ذخیره آورده است متولد سال 434ه.ق است (چرا که در زمان تألیف آن کتاب گرانسنگ، بنا به گفته خود هفتاد سال سن داشته است) به همین سبب سال جاری قمری مقارن با یکهزارمین سالروز تولد این عالم کم نظیر گرگانی است. وی در گرگان باستانی (جرجان کنونی) به دنیا آمد تا سنین جوانی در این شهر به تحصیل دانش پزشکی پرداخت پس از آن به نیشابور رفت و در خدمت استاد ابن ابی الصادق نیشابوری معروف به بقراط ثانی کتاب شرح منافع الاعضای جالینوس را آموخت و بدین سبب وی با یک واسطه از شاگردان ابن سینا محسوب می گردد. چنانکه خود وی در کتبش نقل نموده استاد دیگر نیز داشته که احمد فرخ نویسنده کتاب کفایة است. در مکتب پزشکی ایران، جایگاه سید اسماعیل جرجانی از اعتبار و مقام والایی برخوردار است و این مسئله به سبب تألیفات کم نظیر او در دانش پزشکی است که به زبان پارسی نگاشته شده است. ذخیره خوارزمشاهی، خُفی علائی، الاغراض الطبیه و یادگار، چهار اثر برجسته و تأثیرگذار او در طب است که او را در کنار مهارت در پزشکی به عنوان یک ادیب و فارسی نویس در این رسته از دانش بدل کرده است. ذخیره، نخستین دایرة المعارف جامع دانش پزشکی است که به رشته تحریر درآمده است. وی توانسته است علاوه بر متن شیرین پارسی، اصطلاحات علمی و طبی را به زبان مادری با اضافاتی بسیار ارزنده در کتاب خود بیاورد که همگان را از مطالعه کتاب طبی به زبان تازی تقریباً بی نیاز کند.

    به پاسداشت این دانشمتد فرهیخته که در علوم آزمایشگاهی نیز جزء پیشگامان و ابداع کنندگان تکنیک های آزمایشی بوده است، شورای عالی انقلاب فرهنگی از سال 1382 روز سی ام فروردین ماه را به مناسبت ولادت این طبیب بزرگ ایرانی روز علوم آزمایشگاهی نام نهاده است همچنین در جشنواره ابن سینا که هر ساله به همت دانشگاه علوم پزشکی تهران برگزار می گردد جایزه ای به نام این شخصیت استثنائی گرگان زمین به عنوان جایزه سرآمدی آموزشی دانشگاه به اعضای هیئت علمی که دارای سابقه فعالیت های آموزشی به عنوان معلم برجسته هستند اهداء می شود. سخن را با گفتاری از حکیم که در مقدمه کتاب یادگار در فایده تألیف و سبب نامگذاری آن کتاب آورده است به پایان می بریم به عنوان حسن ختام :« عنایت این نیست که به کسی چیزی بخشیده شود یا در کاری یاری گردد بلکه عنایت آن است کسی را فایده ای دهند و یادگاری سازند که برای همه مردم سودمند باشد و آسایش تن و جان مردم را به بار آورد.».

منابع:

1- براون، ادوارد، تاریخ طب اسلامی(چاپ چهارم)، ترجمه: رجب نیا، مسعود، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1364.

2- نجم آبادی، محمود، تاریخ طب در ایران پس از اسلام (چاپ سوم)، انتشارات دانشگاه تهران، اردیبهشت ماه 1375.

3- جرجانی، سید اسماعیل، کتاب الاغراض الطبیة و المباحث العلائیة، انتشارت بنیاد فرهنگ ایران، تهران، شهوریور ماه 1345.

4- الجرجانی، زین الدین ابوابراهیم اسمعیل، ذخیره خوارزمشاهی (کتاب اول)، تصحیح: اعتمادی، محمدحسین و محمد شهراد و جلال مصطفوی، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، 1344.

5- خالدپور، سیروس، ذخیره خوارزمشاهی از اسمعیل گرگانی معروف به جرجانی، مجله ایران شناسی، سال هشتم، صص 509 تا 517.

6- تاج بخش، حسن، سید اسماعیل جرجانی بنیانگذار پزشکی پارسی، مجله آینه میراث، 1389، صص 61 تا 89.

پی نوشت۱ : مطابق با تماس آقای رحمت الله رجائی، سردبیر محترم نشریه وزین ستاره گلستان، مقاله فوق در تیتر نخست نشریه مزبور به چاپ رسیده است. نگارنده استارباد برای برخی دیگر از نشریات محلی و سراسری نیز مطالبی را ارسال داشته که انشاءالله پس از به طبع رسیدن، در وبلاگ منتشر خواهد شد.

پی نوشت ۲: از اقدامات آقای حیدرعلی احمدی، فرماندار محترم گرگان، به جهت همکاری و پیگیری یکهزارمین سالروز تولد حکیم جرجانی تشکر می نمائیم.