امیر فخرالدین محمد (احمد) بن حسین حسینی سماکی استرآبادی(918- 984ق) مشهور به محقق فخری از سادات بزرگ و دانشمند قریه سماک گرگان بود که نزد امیر غیاث الدین منصور دشتکی شیرازی تلمذ کرد و پس از انتصاب به سمت شیخ الاسلامی سبزوار به دربار شاه طهماسب اول صفوی راه پیدا کرد. از میر فخرالدین به عنوان بزرگترین استاد میرداماد استرآبادی(م 1041ق) در حکمت یاد می کنند که گویا با وی مناظرات و مباحثاتی نیز داشه است، سماکی مدتی نیز نزد دیگر شاگرد امیر منصور یعنی جمال الدین محمود به کسب دانش و معرفت پرداخت. و دیگر شاگرد میر سماکی، میرزا ابراهیم حسینی همدانی است که در همدان منصب قضاوت و تصدی امور شرعیه را بر عهده داشت و نیز نورالدین محمد قاضی نوری اصفهانی از فقها و شعرای مشهور صفوی.
خاندان سماکی در عهد صفویه از مشاهیر منطقه گرگان بوده اند، شخصیتهایی چون میر مظهر، میر محمد مؤمن (خواهرزاده او) و میر فندرسکی از این خاندان برجسته برخاسته اند. درجه علمی میر فخرالدین در فقه و حکمت اسلامی چنان بالاست که وی را بانی مکتب استرآباد می دانند و پس از او شاگرد بزرگش میرداماد، آموزه های وی را با خود به اصفهان برد.
از آثار امیر فخرالدین که به زبانهای فارسی و عربی انجام شده می توان به آداب البحث و المناظره (958ه.ق)، حواشی بر شرح تهذیب المنطق علامه دوانی، حاشیه بر شرح میبدی بر هدایة الحکمه ابهری، تفسیر آیة الکرسی به فارسی، جوابات السماکی و حواشی فخریه بر تجرید ( یا حواشی بر شرح تجرید العقاید قوشچی) اشاره کرد که این اثر اخیر به اثبات الله نیز شهرت دارد و در سال 952ه.ق به نام شاه طهماسب تألیف شده است. فخرالدین در قزوین (پایتت وقت ایران) مدرسه ای نیز در اختیار داشت که ضمن پرداختن به کارهای دیوانی در آنجا به تدریس می پرداخت. به گفته اسکندر بیک منشی در کتاب عالم آرای عباسی از او به عنوان یکی از علمای اعلام و فقهای گرام عصر یاد می کند و می گوید:« همه روزه جمعی کثیر از طلبه علوم معقول و منقول به مُدَرِّس آن حاضر گشته استفاده علوم می نمودند و از افادات علیّه اش مستفید و بهره مند می گشتند.» حسن بیگ روملو نیز او را با صفاتی چون مولانای اعظم، جامع الفضائل و الحکم، حلال مشکلات الدقایق، کشاف معضلات الحقایق، ستوده است.
برچسبها: استرآبادی, سماکی, میرداماد, شعر استرآباد
