حاج شیخ محمد حسین مقصودلوی مجتهد استرآبادی، مشهورترین چهره مشروطه خواه استرآباد در بحبوحه حوادث مابعد و ماقبل انقلاب بزرگ مشروطه بود که در تهران و گرگان با انجام فعالیتهای مختلف سیاسی- اجتماعی به عنوان یکی از چهره های ذی نفوذ جامعه روحانیت و اعضاء کمیته ملی تا واپسین دم مقتدرانه و مجدانه در راه اعتلای وطن به تلاشهای روشنگرانه خویش ادامه داد.
وی را در زمره یاران مرحوم سید حسن مدرس و امین الشریعه سبزواری بر شمرده اند که در سومین دوره مجلس ملی علیرغم مخالفتها و اعمال نفوذهای دولت تزاری روس به نمایندگی مردم گرگان انتخاب شد و خود را هراسان از بیراهه به تهران رسانید و در فراکسیون دموکرات ها عضویت یافت، او که از رهبران حزب دموکرات ایران محسوب می شد در حرکتی متحد به همراه دیگر بزرگان این حزب به جهت حفظ مصالح و منافع عمومی و مملکتی با رؤسا و لیدرهای حزب اجتماعیون-اعتدالیون طی معاهده ای که در هفت بند تنظیم گردید در تاریخ 21 جمادی الاول 1334ق در قصر شیرین معاهده حزبین را به امضاء رسانید و این عبارت را ضمن امضای خویش مندرج نمود:« برای خدمت به اسلام و سعادت وطن بر مواد فوق به اتفاق رای داده شد وفقنا والاهم بالعمل و حفظنا من الزلل محمدحسین استرآبادی». شیخ به هنگام تصویب قرارداد منحوس انگلیس و روس مبنی بر تقسیم ایران به دو منطقه تحت نفوذ، شیخ محمدحسین در جمع معترضانی چون اسدالله خان معتمد وزیری، جلال الدین خان کیهان و کحال زاده به قم عزیمت کرد، این اقدام منجر به انحلال مجلس گردید، پس از پراکندگی جمع معترضین، وی به مهاجران ایران در اسلامبول همچون سید حسین کزازی، سید محمدرضا مساوات، محمدعلی تربیت، سید محمدصادق طباطبایی و دیگران پیوست و هفده ماه در آنجا ماندگار شد.
در انتخابات دوره چهارم مجلس در زمان صدرات وثوق الدوله، بار دیگر برخلاف خواست دولت مرکزی، حاج محمدحسین به نمایندگی مردم استرآباد برگزیده شد، بر اثر این اتفاق شاهزاده سلطان جنید میرزا معتمد الدوله چهارم، حاکم وقت گرگان، که نتوانسته بود اوامر حکومت وقت را در این خصوص به انجام برساند از ترس، شبانه با سلاح گرم خودکشی کرد. شیخ هم پس از افتتاح مجلس به حکومت نظامی وقت اعتراض کرد اما چون قادر به ادامه اعتراض نبود از وکالت مجلس استعفا کرد و به حکم فرمانده کل قوای نظامی از گرگان به خراسان تبعید شد.
وی در زمره یاران مرحوم سید حسن مدرس و امین الشریعه سبزواری بود، در جریان کودتای سوم اسفند 1299 کعروف به کودتای سیاه در میان خیل توقیف شدگان رجال عالیرتبه کشوری همچون عین الدوله، قوام الدوله، سهام الدوله، تیمورتاش، تدین، محتشم السلطنه و دیگران توسط بریگارد قزاقها دستگیر شد و در عمارت قزاقخانه مشرف به میدان مشق قدیم حبس گردید. بردار شیخ، حاج رحیم خان سرکرده بخشی از بلوک استرآباد رستاق و داروغه یلقی یموت بود که با داشتن مقامهای رسمی مذکور، در رواج افکار مشروطه خواهی تلاش می کرد.
او را می توان یکی از پیشگامان مدرسه سازی در ایالت استرآباد دانست. وی به جایگاه و اهمیت مدرسه در تحولات اجتماعی کاملا واقف بود از این رو تلاشهای بسیاری در تأسیس مدرسه داشت که یکی از آنها مدرسه امیریه در سال 1326ه.ق بود که به مدیریت حبیب الله عاملی تشکیل شد. وی همچنین انجمنی به نام معارف تشکیل داد و با جمع آوری اعانه از تعطیلی مدرسه سعادت جرجان (نام جدید مدرسه امیریه پس از عزل حبیب الله عاملی) جلوگیری نمود. فعالیتهای آموزشی استرآبادی همچنان ادامه داشت وی اقدام به افتتاح یک باب دبستان ملی نمود که بودجه آن را از محل ثلث اموال مرحوم حسن خان سرخنکلاته ای که از خویشاوندانش بود تأمین نمود. مرحوم محمدعلی خان ذکاءالملک فروغی از شیخ محمدحسین به عنوان یکی از آموزگاران خود به هنگام تحصیل در دارالمعلیمن مرکزی در تهران یاد می کند.
مرحوم مجتهد استرآبادی دارای دو پسر بود یکی شیخ نصرالله و دیگری آقا مرتضی، مرحوم آقا مهدی مقصودلو فرزند شیخ نصرالله بود و چندین دوره همچون جدش، نمایندگی مجلس شورای ملی را عهده دار بود. شیخ محمدحسین سرانجام در روز هفدهم شعبان یکهزار و سیصد و چهل و سه هجری قمری در تبعیدگاهش، مشهد مقدس، بدرود حیات گفت. شادروان شیخ محمدحسن سالک سبزواری در مشهد قطعه ای را در رثا و ماده تاریخ فوت ایشان سروده اند که برخی ابیات آن از این قرار است: حجة الحق، محیط فضل و کمال / آنکه قولش متین و فعلش زین / مقتدای انام، شیخ جلیل / طائف کعبه، زائر حرمین / پی تاریخ فوت او سالک / ماه شعبان ز روی صدق نه مین / کرد بیرون سر از "یم" و گفتا: / قصر فردوس شد مقایم حسین".
منابع:
- سرایلو، اشرف، تحقیقات تاریخی: اوضاع استرآباد در جنبش مشروطیت، با تکیه بر وضع ترکمنها، مجله گنجینه اسناد، شماره ۶۶، تابستان ۱۳۸۶.
- قائمی، جمشید، پایانی بر اتحاد ملی تبرستان نگاهی به تحولات دوره مشروطه در مازندران، مجله زمانه، شماره ۴۷، مرداد ۱۳۸۵.
- امین، سید حسن، حاج شیخ محمدحسین استرآبادی، مجله وحید، شماره ۲۳۶، نیمه دوم تیر ۱۳۵۷.
- رجائی، رحمت الله، درآمدی بر روزنامه نگاری سرزمین گلستان، مجله پیام بهارستان، شماره ۴۰، مهر ۱۳۸۳.
- افشار، ایرج و محمدرسول دریاگشت، مخابرات استرآباد( گزارش های حسینقلی مقصودلو وکیل الدوله، چاپ اول، ۲جلد)، نشر تاریخ ایران، تهران، تیرماه ۱۳۶۳.
- معطوفی، اسدالله، انقلاب مشروطه در استرآباد، گرگان - استرآباد در دوره قاجار، انتشارات حروفیه، تهران، ۱۳۸۴.
- مرادی نیا، محمدجواد، روزنامه خاطرات سید محمد کمره ای(چاپ اول، ۲جلد)، نشر و پژوهش شیرازه، تهران، ۱۳۸۲.
برچسبها: شیخ محمدحسین مقصودلو, انقلاب مشروطه, استرآباد, استرآبادی
