در شمال شهر زيبای گنبدکاووس و در 3 کيلومتری آثار بجای مانده از ويرانه های شهر باستانی جرجان، بنای باشکوهِ بلندترين برج آجری دنيا و يکي از بي نظيرترين يادمانهای معماری ايران اسلامي يعنی برج «گنبد قابوس» قرار دارد که مطابق با کتیبه موجود در بدنه برج در سال397هجری قمری مطابق با375خورشيدی با بلندی 55 متر بر فراز تپه ای 15 متری به ارتفاع 76 متر از سطح دريا، به طول جغرافيائي 55 درجه و 18 دقيقه و عرض 37 درجه و 17 دقيقه، محيط خارجی60 متر و 27 سانتی متر و 8 ميلی متر و محيط داخلی30 متر و 14 سانتی متر و 4 ميلی متر، از جنس ملاط ساروج و آجرهای مخصوصی که اصطلاحاً آجرهای ريشه دار ناميده می شود، ساخته شده است، برجی که اينک در ميان پارک بزرگ و زيبایی جای گرفته است. بلندی برج از کف زمین تا زیر قاعده مخروط 37 متر و از آنجا تا رأس مخروط 18 متر است.
اين يادگار تاريخی به دستور مشهورترين پادشاه سلسه آل زيار، امير شمس المعالي قابوس بن وشمگير بن زيار بن مردانشاه، تأسيس و به نام خود وی نيز نامگذاری گرديده است، شمس المعالي در سال 366 ه.ق به جای برادرش بيستون برتخت نشست اما در سال 371 ه.ق به واسطه ی هجوم سپاهيان حکومت آل بويه، از ديار تحت سلطه ی خود گريخت و به دربار شاه سلطان محمود غزنوی پناهنده شد، ليکن در سال 388 ه.ق مجدداٌ به سرزمين حکمرانی خويش رجعت نمود و تا سال 403 ه.ق، مجموعاٌ 20 سال بر منطقه ای که اينک قسمت اعظم آن را استان سرسبز گلستان تشکيل می دهد امارت کرد، وی نه تنها در دوران حکومت خود جمع کثيری از ادباء و شعراء چون حکيم خسروی سرخسي، فصيحي جرجاني، قَمری جرجانی، قاضی علی جرجانی، مُخلّدی(مُجلّدی) جرجانی، امام ابوعامر جرجانی و ... را در دربار ملوکانه خويش مورد عنايت قرار داده و حتی دانشمندی نامی همچون حکيم ابوريحان بيرونی را نيز تکريم نموده است، قابوس خود نيز در شعر و ادب و هنر، يگانه ی زمانه خويش بود چنانکه در حقش آورده اند: «چون چشم صاحب بن عَبّاد وزير دانشمند دربار سامانی به خط او افتادی، گفتی: هذا خط قابوس، ام جناح طاووس؟!( يعنی: اين خط قابوس است يا بال طاووس؟!) »
چنین است که اين ميراث ارزشمند فرهنگي- تاريخیِ پايه ريزی شده به دستور چنان پادشاه خوش ذوق و قريحه ای نمی تواند خالی از شگفتی ها و بدايع طراحی و معماری باشد، برجی ضد زلزله و ضد نم به نقش ستاره ای با10 بريدگي برجسته مثلثی بر پيکره موشکی شکلش که از رأس60/1 متر و از قاعده40/1 متر از يکديگر فاصله دارند وگنبدی مخروطي به ارتفاع 18 متر در ضلع جنوبی برج، دربي ورودی قرار دارد که در درون طاق هلالی و سر در آن دو رشته مقرنس کاری هايي صورت گرفته است که در بناهای معماری ايرانی بعد از اسلام ديده می شود، در بدنه شرقی آن نيز روزنه ای تعبيه شده است که ارتفاع آن 90/1 متر می باشد، همان روزنه ای که برطبق افسانه های تاريخي "پيکر بی جان امير شمس المعالی قابوس به جهت وداع در تابوتی بلورين در برج آويزان بوده و هر بامداد فروغ خورشيد از آن روزنه بدان تابيده می شده است!"بر روی سرتاسر بدنه گنبد نيز دو رديف کتيبه به خط کوفي ساده، يکی به فاصله ی 3 متر از کف و ديگری حدود 2 متر از زير قاعده مخروطی سر برج نگاشته شده که از نظر متن و کلمات عيناٌ بمانند يکديگرند: «بسم الله الرحمن الرحيم، هذا القصر المعالی، لِاَمير شمس المعالی، الامير بن الامير، قابوس بن وشمگير، اَمَر به بنائه فی حياته، سنه سبع و تسعين و ثلاثمائه قمريه و سنه خمس و سبعين و ثلاثمائه شمسيه.» سال شمسی عنوان شده درکتيبه، سال فُرسی يزدگردی است چراکه در آن هنگام، تقويم خورشيدی کنونی پايه ريزی نگرديده بوده، امری که بعدها به دستور جلال الدين ملکشاه سلجوقی توسط حکیم عمر خیام و دیگر دانشمندان آن روزگار از سال 471 ه.ق بنيان نهاده شد.
برج گنبد در تاریخ پانزدهم دی ماه 1310 به شماره 86 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و بنابر گزارش موجود در پرونده ثبتی این اثر گرانبها، بنای مذکور نخستین بار در سال 1304 و سپس در سالهای 1308، 1317 و 1318 مورد ترمیم و تعمیر قرار گرفته است.
برچسبها: گنبد قابوس, گنبد کاووس, شمس المعالی, آثار ملی
