ابوالحسن علی بن عبدالعزیز (م 392ه.ق)، مشهور به قاضی علی جرجانی، از قضات، فقها، ادبا و شعرای بزرگ قرن چهارم و از مفاخر ایران بود، در سال 323ه.ق در جرجان(گرگان باستانی) متولد شد، در پی کسب دانش و معرفت همراه با برادر بزرگترش ابوبکر محمد در سال 337ه.ق به نیشابور رفت و در محضر شیوخ بزرگ آن دیار حاضر گردید، سپس راهی فارس و عراق و شام و حلب شد، باقی تحصیلات خود را در آن سرزمینها به پایان رسانید و در حلب به دربار سیف الدوله حمدانی راه یافت و صاحب جاه و مقام بسیار گردید.
قاضی علی در نقد ادبی و سرودن شعر بسیار ماهر بود چنانکه ثعالبی در کتاب یتیمة الدهر، او را اینچنین ستوده است:« نیکوی شهر جرجان، وحید زمان، نادره دوران، انسان دایره علم، مروارید تاج ادب، یکه سوار سپاه شعر»، ثعالبی همچنین قاضی علی را تلفیقی از هنر خطاطی و خوشنویسی ابن مقله بیضاوی، نثر و نویسندگی جاحظ و نظم و شاعری بُحتری دانسته است، یاقوت حموی نیز در معجم الادباء وی را «ادیب خردمند کامل» خطاب کرده و او را علامه زمان لقب داده، عمر فروخ نیز او را امام خوانده است.
در زمان وزارت صاحب بن عباد، وزیر نامدار آل بویه، در زادگاهش، جرجان، منصب قضاوت و در زمان ری، بر مسند قاضی القضاتی تکیه داشت و امام ذهبی در تاریخ اسلام او را به حسن سیرت در احکام و صداقت زیاد و خوش خطی ستایش کرده است. کتابهای تفسیر قرآن، تهذیب التاریخ(که آن را به نام صاحب بن عباد نوشته و به او تقدیم کرده است)، الوساطة بین المتنبی و خصومه(که آن را در باره میانجیگری بین شاعری ابوطالب احمد بن حسین متنبی و مدعیان او در شعر نگاشت و یکی از ادبای نیشابور او را به سبب تألیف این کتاب به شدت ستوده است)، الوکالة، الرؤساء و الجله، الانساب، رسائل، صفوة التاریخ و دیوان شعر از تألیفات این دانشمند شافعی مذهب جرجانی است، قاضی بزرگ جرجان و ری سرانجام در 23 ذی الحجه 392ه.ق در ری بدرود حیات گفت و کالبدش را برای خاکسپاری به زادگاه تاریخی اش منتقل کردند، قاضی عبدالجبار بن احمد از قضات بزرگ همعصرش بر جسد وی نماز گذارد و در هنگام تدفینش وزیر خطیر ابوالقاسم بن علی بن قاسم و وزیر مجدالدوله و ابوالفضل عارضی حاضر بودند.
برچسبها: قاضی علی جرجانی, علی بن عبدالعزیز جرجانی, شاعران جرجان, ادبای جرجان
