توصیفی از شهر زیبا، سرسبز و تاریخی گرگان
یکی از متون عصر صفوی(دوره شاه عباس اول 996-1038ق) که به نوعی کمتر مورد استفاده و دستمایه تحقیقی پژوهشگران تاریخی قرار گرفته، کتابی است تحت عنوان «فتوحات همایون» اثر شخصی مجهول الحال به نام « سیاقی نظام» که به گفته خودش در مقدمه کتاب، قریب سی سال در خدمت امرای افشار کوه گیلویه به سر برده است، متن مزبور برای اولین بار در سال 1352خ به همت مرحوم استاد دکتر زریاب خویی در مجله بررسی های تاریخی بصورت نسخه عکسی منتشر و در اختیار علاقه مندان قرار گرفت.
بخشی از متن مذکور به لشکر کشی شاه عباس به منطقه گرگان برای سرکوبی ترکمانان یاغی که در دشت خاوران و رودخانه گرگان مکان داشته اند مربوط می شود:
شاه عباس پس از شکار، عزم خود را بر تنسیق ولایات استرآباد و دارالمرز جزم نمود ... شاه عباس که در این سفر جنگی هم موفق شده بود به عزم شکار متوجه استرآباد شد. سیاقی نظام در باب خوشی و خرمی آب و هوای این شهر به تفصیل بسط مقال داده است:
... معادل لطیف هوایش، انفاس عیسوی در روح بخشی دمساز و اعتدال نسیمش با شمیم ... روح الله همراز، عرصه صحرایش دلگشاتر از روضه ارم و ساحت ریاحش چون صفحه عارض خوبان سبز و خرم نزاهت، راغش از طراوت باغ خوش صفاتر، لطافت باغش از ... سپهر زنگاری دلگشاتر، وضع نباتش مهر ... ارم ذات العماد و کتابه اش آیه لم یخلق مثلها فی البلاد، نسیم ریاضش صدنافه چین ... در موسم برگ ریزانش اوراق زعفرانی خزان با گلهای ارغوانی و کافوری شکوفه در یک شاخ هم بر سبزه نوخیز و درختان برگ ریز شاهدان بستان خلعت سرخ و زرد پوشیده و فرش زمردین سبزه بهاری گسترانیده هر خاری بستان افروزی و هر روزی نوروزی
چه ملک است این؟ چه صنع کردگار است؟ که ایــام خــزانش با بهار است!
به هر ســــــالی بود نــــوروز یک روز بود ایـــن ملــک را نوروز هر روز!
بر هر ورق از اوراق اشجارش دفتری از معرفت کردگار خلق کن فیکون مسطور و بر هر شعبی از شعبات درختانش آیتی از صنع صنایع همچون مذکور
برگ درخــــتان سبز در نظر هوشیار هر ورقی دفتـــریست معرفت کردگار
منابع: مجله بررسی های تاریخی- س8- ش1- ص268. / مجله کتاب ماه تاریخ و جغرافیا- ش48- مهر 1380- ص37.
