فصلنامه فرهنگی،هنری،ادبی،تاریخی استارباد

هیرکانیه(هیرکانیا) در جغرافیای استرابو[ن]:

   استرابو[ن]([n]Estabo)(63یا64پ.م-22م) مشهورترین مورخ و جغرافی دان یونانی در کتاب ماندگار خویش در باب هیرکانیه چنین آورده است:

1-7-11:«نویسندگان امروزی مردمی را که- بهنگام کشتی رانی در داخل دریای کاسپین- در سمت چپ قرار دارند داهی ها(Daae) می نامند مرادم آن کسانی است که کنیه آنها اپرنی(Aparni) است. آنگاه در برابر آنها سرزمینی بیابانی قرار دارد. پس از آنها هیرکانیه است که در آنجا کاسپین چون دریایی آزاد می نماید و تا مرزهای ماد و کوههای ارمنیه(Armenia) ادامه دارد.کوهپایه این کوهستان هلال مانند است که در پایان دریا و دورترین فرورفتگی خلیج است.این سوی ارتفاعات در مسافت کوتاهی آلبانی ها(Albania) و ارمنی ها قرار دارند اما در بیشتر این ناحیه گلی ها(Gelae) و کادوسی ها(Cadussi) و اماردی ها(Amardis) و ویتی ها(Vittis) و انریاکی ها(Anariaci) زیست می کنند... .»

2-7-11:« هیرکانیه(Hyrcania) سرزمینی است حاصلخیز و پهناور و صاف. شهرهای عمده دارد از جمله تالابروکه(Talabroce)، ساماریانه(Samariane)، کارته(Carta) و اقامتگاه سلطنتی تاپی که می گویند اندکی بالاتر از دریا و در فاصله ی یک هزار استادیا از دروازه های کاسپین قرار دارد. این سرزمین چون به گونه ای مشخص ثروتمند است مؤلفین یادآور شواهد مربوط اند. می گویند از هر درخت تاک در آنجا اندکی کمتر از 9 گالن شراب به دست می آید و درخت انجیر نود کیلو میوه می دهد. غله از بذری که از ساقه اش می افتد می روید. زنبورهای عسل در درختان کندو می گذارند و تز برگ درختان عسل می چکد. در ماتیانه(Matine) و ماد(Media) و سکاسنه(Secasene) و ارکسنه(Araxene) و ارمنیه نیز چنین است.اما نه بدان سرزمین و نه دریایی که به آن نام خوانده می شود به اندازه کافی توجه شده است.در این دریا کشتیرانی نمی شود و مورد استفاده نیست.در این دریا جزیره هایی است که می توانند وسیله گذران خود را فراهم آورد و به گفته پاره ای مولفین در آن ها رگه های طلا یافت می شود.سبب این بی توجهی این است که فرمانروایان نخستین آن سرزمین، یعنی مادها و پارس ها و همچنین فرمانروایان کنونی آن یعنی پارت ها که حتی از آن دو عقب مانده ترند، از بربر ها هستند. باید افزود که تمام سرزمین های مجاور آن دریا نیز یا بیابان بی آب و علف است و یا پناهگاه های راهزنان و بیابانگردان.درست است که مقدونیان برای مدت کوتاهی برآن سرزمین فرمانروایی کردند اما اینان چنان سرگرم جنگ های داخلی بودند که فرصت نداشتند به مستملکات دور دست خود برسند. بنا به گفته آریستوبولوس(Aristobulus) هیرکانیه، که پوشیده از جنگل است، درخت بلوط دارد اما کاج و سرو ندارد. هرچند که در هند از آن گونه درخت فراوان دارد. نسا(Nesaea) در هیرکانیه واقع است اما هستند مؤلفانی که آن را ناحیه ای مستقل می دانند.»

3-7-11:«هیرکانیه را رودهای اوخس(Ochus) و اکسوس(Oxus) قطع می کند تا به دهانه خود در دریا برسند. از این دو اوخس از نسا می گذرد. بعضی ها می گویند اوخسس به اکسوس می پیوندد. اریستابولوس می گوید اگر رودهای هند را کنار بگذاریم اکسوس بزرگترین رودی است که در آسیا دیده می شود. وی می افزاید که قابل کشتیرانی است(هم او و هم اراتوستنس از پاتراکلوس نقل می کنند) و مقادیر هنگفت از کالاهای هند از طریق این رود به دریای هیرکانیه می رسد و از آن دریا به آلبانیا حمل شده و از راه رود سیروس(Syrus) و ناحیه ای پس از آن گذشته یه دریای یوکسینه(Euxine) می رسد. مؤلفان باستانی درباره ی اوخس حرفی ندارند. اما آپولودروس که کتاب پارتیکا را نوشته است پیوسته از آن نام می برد و تلویحاً می گوید که از نزدیکی سرزمین پارت ها عبور می کند.»

5-7-11:«از جمله چیزهای شگفت انگیز که درباره ی هیرکانیه ثبت شده گفته های یودکسس و دیگران است: در این جا صخره هایی رو به دریا وجود دارد که در زیر آنها غارهایی است و میان این غارها و دریا و زیر صخره ها ساحل پست است. از بالای چکاد کوهها رودهایی با سرعت جریان دارند که چون به صخره ها می رسند آب آنها به دریا پرتاب می شود بی آنکه ساحل را تر کند و حتی سپاهی می تواند از زیر آبشار رودهای بالا بگذرد.مردم محل برای گرفتن جشن و قربانی کردن بدان جا می آیند و در غارهای زیر آنجا می آسایند و گاهی در پشت پرده آبشار رودها تن به آفتاب می دهند و هرکسی به گونه ای خوش می گذراند.در زمان واحد هم دریا را می نگرد و هم ساحل را ساحلی که به علت رطوبت هوا از علف شبز پوشیده شده و با انواع گل ها مزین شده است.»

1-8-11:«چون از دریای هیرکانیه عازم شرق شویم در دست راست رشته کوه هایی است که تا دریای هند ادامه دارد. این کوهها را یونانیان تاروس(Taurus) می نامند. از پامفلیه(Pamphylia) و کلیکیه(Cilicia)آغاز شده و به خط مستقیم و پیوسته از مغرب آغاز شده و تا دوردست ادامه دارد و اسامی گوناگون به خود می گیرد.در بخش نخستین شمالی این کوهها پیش همه گلی ها و کادوسی ها و امردی ها) زندگی می کنند و همان گونه که گفتیم پاره ای از مردم هیرکانیه و بعد از آنان قبایل پارت ها و مارگیانی ها(Margoamoams) و آرین ها(Ariana)؛ آنگاه چون رو به شرق و رود اوخس برویم بیابانی را رود سارنیوس(Sarnius) از هیرکانیه جدا می کند.کوههایی که از ارمنیه تا این نقطه گسترش دارند، یا اندکی نرسیده به آن، پراخواترس(Prachoatras) نام دارد. فاصله از دریای هیرکانیه تا سرزمین آرین ها تقریبا شش هزار استادیا است.آنگاه نوبت به باکتریانا(Bactrians) و سغدینا(Sogdiana) و سرانجام بیابان گردهای سکائی(Scaea) می رسد... .»

2-8-11:« ... اما دائی ها پاره ای از آنان اپرنی و پاره ای کزانتی(Xanthi) و پاره ای پیسوری(Pissuri) خوانده می شوند.نزدیکترین این اقوام به هیرکانیه و آن بخش از دریا که در مرز هیرکانیه واقع استاپرنی می باشد. اما دیگران تا سرزمینی که در موازات آریا(Aria) قرار دارد زیست می کنند.»

3-8-11:«در میان دائی های اپارنه ای و هیرکانیه و پارتیا تا سرزمین دوردست آرین ها بیابان بزرگ بی آب و علفی است که آرین ها با راهپیمائی طولانی پیمودند و هیرکانیه و نسا و دشت های پارتیا را تصرف کردند.این قبیله ها راضی شدند که باچ بپردازند و با پرداخت باج موافقت شد که در وقت های معین آرین ها به سرزمین آنان سرازیر شوند و غارت کنند و آنچه را غارت می کنند با خود برند.اما چون حمله کنندگان بیش از آنچه موافقت شده بود بدان جا حمله آوردند جنگ در گرفت. این دعواها نیز به نوبه خود فیصله یافت و تصفیه شد و جنگ های نو آغاز شد... .»

8-8-11:« ... تپیری ها(Tapyri) در میان هیرکانیان و آرین ها زندگی می کنند. در حوزه گرد دریا پس از هیرکانیائی ها به ترتیب اماردی و انریاکی، کادوسی، آلبانی، کسپی(Caspii)، ویتی و شاید اقوام دیگر ساکنند تا برسیم به سکاها.در سوی دیگر هیرکانیائی ها، دربیک ها(Derbigs) قرار دارند.کادوسی در مرز ماد و ماتیانی و پائین پرخوآتراس هستند.»

9-8-11:« ... فاصله از دروازه های کاسپین تا هند را به شرح زیر می دهد: تا هکاتم پلیس می گویند2960 استادیا و تا اسکندریه(Alexandria) واقع در کشور آرین ها 4530 بعد تا پروفاتسیا(Prophathasia) در دردنگه(Drange) 1600 استادیا(دیگران می گویند 1500) و آنگاه تا شهر ارخوتی(Archoti)4120 استادیا... .»

1-9-11:«کشور پارت ها بزرگ نیست به هر حال در روزگار پارسیان همراه با هیرکانیان باج پرداز بود... فاصله دروازه های کاسپین تا راگا(Rhaga)500 استادیا بوده و اپولودروس می گوید تا هگاتم پولیس مقر سلطنتی پارتیان، 1260 استادیا است... می گویند تیپری ها میان دربیک ها و هیرکانیان زندگی می کنند... .»

1-10-11:«آریا  هم مرز است با مارگیانا و باکتریانا***و تقریباً از هیرکانیه 6000 استادیا فاصله دارد... .»

6-11-11:«از هیرکانیه رو به سمت مشرق تا سغدیانا برویم قبایلی زندگی می کنند که نخست پارسیان با آنان برخورد کردند-مرادم قبایلی است که در تاروس درونی زندگی می کنند- و سپس مقدونیان و آنگاه پارتیان با آنها روبرو شدند... .»

7-11-11:«اگر چنانچه می گویند درازای دنیای مسکون که به شکل شنل است، واقعا 70000 استادیا باشد پس بیشترین پهنای آن 30000 استادیا است. این فاصله را با خط نصف النهاری که از هیرکانیه تا پارس کشیده می شود می توان اندازه گرفت. چون بنا به گفته آپولودروس اهل ارتمیه فاصله هیرکانیه تا ارتمیه 8000 استادیاست و فاصله از آنجا تا دهانه دریای پارس نیز 8000 استادیا است و از دهانه دریای پارس تا دورترین نقاط حبشه 8000 استادیا یا اندکی کمتر است بنابراین 6000 استادیا باقی می ماند این مقدار باید فاصله فرورفته ترین نقطه دریای هیرکانیه تا دهانه همان دریا باشد.چون این پاره از دنیای مسکون، در جهت مشرق باریکتر و باریکتر می شود می توان گفت که به کارد آشپزخانه بی شباهت نیست. می توان تصور کرد کوههایی که در خطی مستقیم گسترده شده اند لبه ی کارد آشپزخانه اند.ساحلی که از دریای هیرکانیه آغاز شده و تا تاماروم(Tamarum) ادامه داردمطابقت خواهد یافت با طرف دیگر کارد که با انحنائی به نوک تیز کارد پایان می یابد.»

16-1-16:« ... شاهان پارتی رسم دارند به علت سازگاری آب و هوا زمستان را در آنچا[تیسفون] بگذرانند و تابستان را در اکباتان(Ecbatan) و هیرکانیه به علت دوام آوازه ی باستانی آن سرزمین ها...»

*  *  *

توضیحات:

1-   استادیا(Stade) واحد شمارش طول در یونان باستان که مقدار دقیقی برای آن تعیین نشده و مطابق با روایات مختلف در حدود 150 تا 200 متر می باشد، مشیرالدوله پیرنیا در کتاب ایران باستان خود آن را 184.72 متر می داند و دکتر هادی هدایتی در ترجمه تواریخ هرودت آن را معادل 177.06 متر عنوان نموده است.

2-     هکاتم پلیس بر طبق روایات موجود همان شهر صددروازه باستان است که اینک تقریباٌ با دامغان کنونی مطابقت داده می شود.

3-     رودهای اوخس و اکسوس همان سیحون(سیردریا) و جیحون(آمودریا)ی کنونی است که منطقه ی ماوراءالنهر را تشکیل می دهند.

*  *  *

مآخذ:

جغرافیای استرابو،سرزمین های زیر فرمان هخامنشیان-ترجمه ی همایون صنعتی زاده- بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی-چاپ اول- تهران 1382.

تاریخ ایران باستان یا تاریخ مفصل ایران قدیم- تألیف حسن پیرنیا(مشیرالدوله سابق)- جلد اول- چاپ مجلس- تهران 1311.

تاریخ هرودت- ترجمه با مقدمه و توضیحات و حواشی دکتر هادی هدایتی- جلد اول کلی یو- انتشارات دانشگاه تهران- چاپ دوم پائیز1383.